1. Khi đọc một số tài
liệu liên quan đến Nho giáo tôi thấy có câu chuyện cần nêu ra bàn lại với quý
độc giả. Đó là có nhiều người đã lên án, kết tội Đức Khổng Tử “kỳ thị phụ nữ”.
Có đúng Đức Khổng Tử là người kỳ thị phụ nữ không?
Muốn khẳng định hoặc phủ định
chuyện Khổng Tử “kỳ thị phụ nữ” ta cần lần lại xuất xứ của vấn đề. Theo tôi,
người đời kết tội Khổng Tử kỳ thị phụ nữ đã dựa vào hai phát ngôn sau đây: “Tử
viết: Duy nữ tử dữ tiểu nhân, vi nan dưỡng dã. Cấn chi tắc bất tốn, viến chi
tắc oán”[2];
“Dĩ vi ngạ tử sự tiểu, thất tiết đại sự”[3].
Trong hai phát ngôn trên thì phát ngôn đầu là của Khổng Tử, còn phát ngôn sau,
không phải.
Phát ngôn đầu được chép trong
thiên thứ XVII (Dương hoá), chương XXV sách Luận
Ngữ. Về chữ Hán không có gì phải bàn, nhưng khi phiên âm ra tiếng Việt ta
thấy có chút khác nhau giữa các tài liệu. Theo sách Luận ngữ do Chu Hy tập chú, câu này được phiên âm là: “Tử viết:
“Duy nữ tử dữ tiểu nhân, vi nan dưỡng dã. Cấn chi tắc bất tốn, viến chi tắc
oán””. Trong khi đó, một số tài liệu khác (như sách Nghiên cứu và tranh luận) thì câu này được phiên là: “Duy nữ tử dữ tiểu nhân nan dưỡng dã, cận chi tắc bất tốn, viễn chi tắc oán”[4].
Có sự khác nhau về tiểu tiết khi phiên âm câu này trong hai tài liệu. Tuy nhiên
điều đó không quan trọng, mà quan trọng là phần dịch nghĩa của hai văn bản này
như thế nào. Nếu dịch nghĩa sang tiếng Việt các chữ thiếu chính xác thì việc
hiểu sai lạc tư tưởng của tiền nhân là điều khó tránh khỏi!
Tác giả sách Nghiên cứu và tranh luận đã dịch sang
tiếng Việt câu trên như sau: “Chỉ có đàn
bà con gái và tiểu nhân là khó nuôi dạy, gần thì chúng
nhờn, xa thì chúng oán”. Câu này khi phiên dịch theo sách của Chu Hy
thì là: “Chỉ có hạng tỳ thiếp và hạng
tôi tớ là khó đối đãi. Nếu thân cận
thì họ khinh nhờn, nếu sơ viễn thì họ oán hận”[5].
Như vậy có sự hiểu khác nhau các chữ: “nữ tử” và “tiểu nhân”. Trong khi
tác giả Nghiên cứu và tranh luận và
nhiều người khác hiểu chữ “nữ tử” là phụ nữ, đàn bà nói chung và chữ “tiểu
nhân” là loại người thấp hèn, kém cỏi đối lập với “quân
tử” thì Chu Hy (cùng nhiều học giả khác) hiểu hai chữ “nữ tử” là tỳ thiếp, đầy tớ gái, còn “tiểu nhân” là
đầy tớ trai. Ta xem chú giải của Chu
Hy thì rõ: “Tiểu nhân nơi đây là hạng tôi tớ. Người quân tử đối với hạng tỳ thiếp (nàng hầu, vợ lẽ) và đầy tớ trai, cư xử bằng cách nghiêm
trang, nuôi dạy bằng cách hiền từ, thì không có hai điều lo kể trong chương
này”. Chu Hy là một trong những môn đệ xuất sắc của Khổng Tử ở thời đại sau
(thế kỷ XII), người đã phát triển Nho giáo thời Nam Tống. Một người am hiểu Nho
thuật như Chu Hy liệu có hiểu lầm tư tưởng Đức Khổng Tử không? Tôi cho là
Chu Hy không hiểu sai lời của Khổng Tử. Hai cách dịch - hai cách hiểu trên đây
khác nhau nhiều lắm. Chính vì hiểu hai chữ “nữ tử” và “tiểu nhân” theo nghĩa mở
rộng nên sinh ra sự hiểu lầm đáng tiếc trên đây. Từ đó khiến nhiều người không
thể thông cảm với Khổng Tử và đã lên án, kết tội Ngài có tư tưởng kỳ thị phụ nữ
(!).
Dịch giả Lê Phục Thiện có đoạn
chua thêm sau phần nội dung phiên âm, dịch nghĩa của Chu Hy như sau: “Nghĩa đen
hai chữ nữ tử là con gái, nhưng sách
“Ngôn văn đối chiếu Luận ngữ” giải nghĩa là tỳ
thiếp, sách “Tứ thư bạch thoại cú giải” giải nghĩa là phụ nữ không có trí thức. Sách “Quảng giải Tứ thư độc bản” giải
thích nghĩa hai chữ “nan dưỡng” là khó đối đãi (cư xử, tiếp đãi). Phản nghĩa
của thân cận (thân mật, gần gũi) là sơ viễn (sơ xài, xa cách)”[6].
Đoạn văn trên đã cung cấp thêm
cho chúng ta hai tài liệu với hai cách hiểu khác đối với chữ “nữ tử”. Một tài
liệu giải thích nghĩa “nữ tử” là con gái,
còn tài liệu kia giải thích là tỳ thiếp.
Như vậy, những tài liệu vừa dẫn ra trên đây đều hiểu và giải thích chữ “nữ tử”
theo nghĩa hẹp và cụ thể (con gái, tỳ thiếp…), còn sách Nghiên cứu và tranh luận (cùng một số tài liệu khác) lại hiểu “nữ
tử” theo nội hàm rộng nhất của khái niệm thành phụ nữ hay đàn bà nói chung!
2. Phan Bội Châu
trong sách Khổng học đăng đã chú giải
chữ này khá cặn kẽ: “Ngài nói rằng ở trong các hạng người, có hai hạng người
chúng ta cần phải nuôi nấng lấy họ; như hạng con gái với hạng tôi tớ
(duy nữ tử dữ tiểu nhân). Thật là khó nuôi nấng họ cho thật đúng cách (vi nan
dưỡng dã). Bởi vì hai hạng người ấy, trí thức họ không được cao, mà những điều
họ trách vọng với mình thời lại khó cho đầy đủ, nên mình đối với họ vẫn là ân
nhân mà không nên tỏ ý lờn lã, vẫn nghiêm trang mà cũng không tỏ ý ghét bỏ; nếu
lờn lã với nó mà gần nó, thời nó “bất tốn” ngay (cận chi tắc bất tốn). “Bất
tốn”, nghĩa là không kính nhường. Nếu có ý ghét bỏ mà xa nó thời gây ra mối thù
oán (viễn chi tắc oán). Chữ “nữ tử” với chữ “tiểu nhân” ở đây khác với mọi nơi:
ở mọi nơi là nói bằng hàng người phổ thông; ở đây thời nói bằng hạng người đặc
biệt. “Nữ tử” là chỉ vào hạng người dựa cậy vào mình mà thuộc về con gái; “tiểu
nhân” là cung cấp việc sai sử cho mình. Vì những hạng người ấy là hạng mà mình
phải nuôi, nên có chữ “dưỡng”. Chỉ duy nuôi họ mà đúng cách thời có ơn, nuôi họ
mà không đúng cách thời chẳng những không ơn mà lại có oán, nên nói rằng “nan
dưỡng””[7].
Nhóm các nhà nghiên cứu Trung
Quốc đương đại cũng đồng cách hiểu như các sách trên: “Chỉ có hạng tỳ thiếp và hạng tôi tớ là khó đối xử.
Nếu thân mật, gần gũi thì bọn họ dễ khinh nhờn. Còn nếu xa cách nghiêm nghị thì
bọn họ oán giận”. “Đây là Khổng Tử dạy người ta cách cư xử với người dưới: sâu
sắc quá không được mà nông cạn quá cũng không được, gần gũi quá cũng không được
mà xa quá cũng không được. Muốn đối xử đứng đắn, phải giữ được khoảng cách tâm
lý thích đáng, đó là yêu nhưng không chiều, thân cận gần gũi mà không nhu
nhược, xa mà không dứt tình. Người ta đối với người dưới biết cư xử nghiêm
trang, nuôi dạy bằng cách hiền từ thì chẳng lo gì những điều đã nêu ở trên”[8].
Theo Phan Ngọc: “Vào thời Xuân
Thu - Chiến quốc, “tử nữ” mang một nghĩa rất hẹp là “đầy tớ gái, cô hầu, thiếp”
chứ không có nghĩa là “phụ nữ nói chung””. Khổng Tử rất biết giá trị của phụ
nữ… thể hiện trong câu: “Tài năng khó tìm, đó chẳng phải là sự thật sao? Trong
đời Nghiêu, đời Thuấn thịnh trị như vậy, mà có một người đàn bà (mẹ của Văn Vương) và chỉ chín người đàn ông mà
thôi (Chương VIII, Thái Bá). Như vậy, không thể nói Khổng Tử coi nhẹ phụ nữ
ngay trong tài trị nước”[9].
Phan Ngọc bộc bạch: Đời tôi đã nghe những lời chỉ trích Khổng Tử như thế (kỳ
thị phụ nữ) mà đành im lặng vì nói ra không tiện. Tôi trình bày ở đây những lời
giải thích của tôi có bằng chứng rõ ràng để bác bỏ cho hợp lẽ hơn.
Lý Minh Tuấn trong sách Tứ thư bình giải cũng cùng quan điểm với
các học giả nói trên, khi ông viết: “Đức Khổng Tử nói: “Chỉ riêng bọn tớ gái và tớ trai là khó đối đãi. Gần
gũi thì họ khinh nhờn; xa cách thì họ oán giận”. Ông còn bình luận thêm: “Đám
tớ gái, tớ trai là những người thuộc giới nghèo khó, ít học hoặc không học cho
nên kém hiểu biết, kém văn hoá và thiếu lễ nghĩa. Nếu người chủ thương xót họ
thì họ khinh nhờn, có khi xử ngang hàng với chủ. Nếu người chủ cư xử xa cách,
nghiêm trang với họ thì họ oán giận, cho rằng bị khinh bỉ”[10].
Khi bình luận lời Khổng Tử,
Hoàng Nha Phương trong sách Khổng tử tinh
hoa trí tuệ qua danh ngôn đưa ra cách lý giải có vẻ dung hoà, nhưng cấp
thêm tài liệu để chúng ta suy nghĩ về vấn đề đang thảo luận: “Câu trên đây là
một câu nói đùa, vì Khổng Tử là một người quản gia nghiêm nên mới phát ra một
câu than như vậy; về sau người ta cũng thấy khó chú giải câu này và nghiên cứu
thấy Khổng Tử có đời sống hôn nhân không được hạnh phúc mỹ mãn (chữ “nữ” trong
câu này chỉ người vợ lẽ chứ không chỉ
phụ nữ nói chung). Về vấn đề nam nữ ít thấy Khổng Tử nói đến trong luận ngữ,
vào thời đó vấn đề nữ quyền chưa được quan tâm và người phụ nữ không thể nào có
được địa vị bình đẳng với nam giới”[11].
3.
Các tài liệu trên mới chỉ bác bỏ việc cho Khổng Tử tội kỳ thị phụ nữ trên
phương diện tư tưởng, còn cuốn Nhân học
tản mặc của Cừu Bái Nhiên đã minh oan cho Khổng Tử cả về phương diện tư
tưởng lẫn hành động.
Sách này viết: người
ta đã gán ghép câu nói “chết đói là chuyện nhỏ, thất tiết là chuyện lớn” (dĩ vi
ngạ tử sự tiểu, thất tiết sự đại) của người đời sau cho Đức Khổng Tử. Chính
Trình Di là người đã chủ trương “diệt dục con người, bảo tồn thiên lý”, đồng
thời tuyên truyền cho tư tưởng “chết đói là chuyện nhỏ, thất tiết là chuyện
lớn”. Câu này nằm trong Thư viết cho Trần
Sư Trung của Chu Hy: “Vào lúc ấy, khi Y Xuyên tiên sinh bàn đến chuyện này
nói: chết đói là chuyện nhỏ, thất tiết là chuyện lớn”. Câu nói này về sau “tàn
hại vô số phụ nữ con nhà lành, giấy trắng mực đen, rõ ràng như vậy nhưng có
nhiều người theo thói quen lấy Khổng Tử làm đại biểu cho tư tưởng kì thị phụ
nữ, thực ra là một dạng mù quáng ăn theo chưa từng suy nghĩ kĩ”[12].
Cừu Bái Nhiên còn dẫn ra và phân
tích ba việc làm của Đức Khổng Tử để chứng minh Ngài là người không hề “kỳ thị
phụ nữ”:
- Một là: Vào thời đại Khổng Tử, việc cưới vợ nạp thiếp vô cùng tự
do, cha của ông cưới hai người vợ, còn lấy thêm một nàng thiếp; nhưng Khổng Tử
suốt đời chỉ cưới bà Kỳ Quan. Tuy Khổng Tử không thuộc hàng ngũ giai cấp chủ
nô, nhưng do học trò đông, trước khi ra làm quan, cuộc sống của Khổng Tử tương
đối đầy đủ. Làm quan được 5 năm, chức vụ cao nhất của Khổng Tử là “Ti khấu”,
nhiếp tướng sự (bổng lộc một năm sáu vạn túc); nhưng ông cũng không nạp thêm
thiếp, điều này cho thấy ông rất tôn trọng bà Kỳ Quan. Về sau vì phải thực hiện
chí hướng chính trị ông thăng trầm phiêu bạt bên ngoài hết 14 năm, vợ bệnh chết
tại quê nhà, ông vô cùng thương xót, trường hợp này vào thời ấy là rất hiếm có
và đáng quý.
- Hai là: Khi chọn rể cho con và cháu gái, Khổng Tử rất coi trọng
phẩm đức, khinh thường địa vị, luôn khoan dung cởi mở. Công Trị Trường tuy từng
là tù nhân nhưng Khổng Tử cho rằng “không phải tội của anh ta”, tuy gặp cảnh
hiểm hại nhưng lại là một thanh niên có phẩm chất tốt, bèn đem con gái gả cho.
Còn Nam Dung có thể nhìn việc nước hưng suy để quyết định việc mình có nên ra
làm quan hay không, lại là người xem trọng việc tu dưỡng đạo đức, Khổng Tử bèn
gả cháu gái cho.
Với tiếng tăm của Khổng Tử lúc
bấy giờ, muốn tìm một người “đa tài” hoặc dòng dõi khanh tướng làm con rể không
phải là chuyện khó; nhưng việc “chọn rể có đức” đã thể hiện rõ thái độ có trách
nhiệm của Khổng Tử đối với con cái trong gia tộc và trở thành thước đo chuẩn
mực vẫn luôn được xã hội ca tụng đến ngày nay.
- Ba là: Thái độ của Khổng Tử đối với con dâu cũng được mọi người
thời đó ca ngợi. Khổng Lý (Bá Ngư) con trai Khổng Tử chẳng may mất sớm, con dâu
còn trẻ. Năm đó, Khổng Tử sắp 70 tuổi, cháu còn nhỏ, xét về lý ông có đủ lý do
để yêu cầu con dâu ở lại chăm sóc người già và trẻ em; nhưng Khổng Tử đã không
làm thế. Ông rất tôn trọng nguyện vọng của con dâu nên đã đồng ý cho cải giá.
Khổng Tử đã xử sự theo đúng tư tưởng nhân bản của mình - “Phù nhân giả, kỷ dục
lập nhi lập nhân, kỷ dục đạt nhi đạt nhân” (Phàm là người có lòng nhân, điều
mình muốn làm thì làm cho người, điều mình muốn đạt tới thì khiến người đạt
tới).
Những việc làm trên cho thấy rõ
nhân cách con người Khổng Tử đối với phụ nữ. Ta không có cơ sở để khẳng định
câu “chết đói là chuyện nhỏ, thất tiết là chuyện lớn” là do Khổng Tử chủ trương
và cổ suý trong lịch sử Trung Quốc.
4. Bấy nhiêu chứng cứ
đủ để minh oan cho Khổng Tử về tội kỳ thị phụ nữ, khinh thường phái đẹp. Tư
tưởng của Ngài ra đời cách ngày nay hơn 2.500 năm, nhiều nội dung đã không còn
phù hợp nữa, chúng ta cần phê phán, không theo. Tuy vậy, với những tinh hoa
trong tư tưởng của Ngài chúng ta không thể không khai thác, phát huy. Để làm
tốt điều này phải có thái độ khách quan, khoa học để tránh những ngộ nhận (đáng
tiếc) như đã từng xẩy ra trong quá khứ!
(Đã đăng TC Dạy và Học ngày nay, 1-2015)
[2] - Chu Hy Tập chú: Luận Ngữ, Nxb Văn học, 2002, tr. 706.
[3] - Dẫn theo Cừu Bái Nhiên: Nhân học tản mặc, Nxb Tổng hợp Tp Hồ Chí
Minh, 2011, tr. 33.
[4] - Trần Khuê: Nghiên cứu và tranh luận, Nxb Văn hoá thông tin, 2010, tr. 340.
[5] - Chu Hy Tập chú: Luận Ngữ, Nxb Văn học, 2002, tr. 706.
[7] - Sào Nam
[8] - Dương Hồng, Vương Thành Trung…: Tứ thư, Nxb Quân đội nhân dân, 2003, tr.
493-494.
[9] - Phan Ngọc: Bản sắc văn hoá Việt Nam
[10] - Lý Minh Tuấn: Tứ thư bình giải, Nxb Tôn giáo, 2011, tr. 443.
[11] - Hoàng Nha Phương: Khổng Tử tinh hoa trí tuệ qua danh ngôn, Nxb VHTT, 2008, tr. 99.
[12] - Cừu Bái Nhiên: Nhân học tản mặc, Nxb Tổng hợp TP Hồ Chí Minh, 2011, tr. 33-34.
Nhận xét
Đăng nhận xét